सीताराम यचुरी: भारतीय बामपन्थी राजनीतिका ‘सीता’

काठमाडौँ । आधा शताब्दीसम्म कम्युनिस्ट भएर पनि सीताराम येचुरीको बारेमा केही पनि सैद्धान्तिक वा कट्टरपन्थी थिएन । उनी सधैं मिलनसार व्यक्तित्व भएको व्यक्ति थिए । उनी १९७५ मा कम्युनिष्ट पार्टीमा प्रवेश गरे । सोही वर्ष इन्दिरा गान्धीले देशमा संकटकाल घोषणा गरेपछि यचुरी जेल जान बाध्य भए । त्यहाँबाट सुरु भएको राजनीतिक यात्राले उनलाई भारतीय कम्युनिष्ट पार्टीको महासचिव बनाइदियो। उनले २०१५ देखि पार्टीको नेतृत्व गर्दै आएका थिए ।

सीताराम सन् १९९२ देखि पार्टीको पोलिटब्युरोको सदस्य थिए। कम्युनिस्ट भए पनि उनी अलिकति उदारवादी र मध्यमार्ग अवलम्बन गर्ने मध्यमार्गी नेताजस्तै थिए ।

लामो बिरामीपछि दिल्लीको एम्स अस्पतालमा ७२ वर्षको उमेरमा बिहीबार उनको निधन भएको हो ।

सीताराम येचुरीको बारेमा सोच्दा मनमा अनेकौं विचार आउँछन् । उनी एक विद्वान, एक विचारक, एक सुशिक्षित लेखक थिए, जसले निरन्तर विचारहरूसँग संघर्ष गरिरहे । सन् १९७७ मा उनले दिल्लीस्थित जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालयको विद्यार्थी युनियनको चुनाव जित्दा क्याम्पसमा निकै हलचल मच्चिएको थियो । त्यतिबेला उनले महासङ्घको बैठक बोलाथे र बिहानसम्म छलफल चल्थे ।

एक कुशल वक्ताको रूपमा, उनले आफ्ना श्रोताहरूको मूड बुझ्न सक्थे र मानिसहरूलाई उनका विचारहरूसँग सहमत गराउन उहाँले के भन्नु पर्छ भनेर निरन्तर रूपमा बुझ्ने प्रयास गरे । यचुरी जेएनयू विद्यार्थी संघका अध्यक्ष हुँदा सी राजा मोहन महासचिव थिए । उनी भन्छन्, ‘उनी जटिल मुद्दाहरू सम्हाल्न सक्षम थिए र एक धेरै राम्रो संयोजक थिए, तर सबैभन्दा ठूलो उहाँ मानिसहरूको मन जित्न जान्ने व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो ।’

भारतजस्तो गरिब र विकासोन्मुख देशमा उनको पार्टी कहिल्यै मूलधारको शक्ति बन्न सकेन । केरला, पश्चिम बङ्गाल र त्रिपुरा बाहेक सबै राज्यमा उनको पार्टी किन सफल हुन सकेन भन्ने बहस चलिरहेको छ । यसका बाबजुद पनि येचुरीलाई समावेशी भारतप्रति प्रतिबद्ध एक प्रमुख वाम नेताका रूपमा मात्र सम्झिने छैन।

उनलाई यो देशको राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रभाव पार्ने नेताका रुपमा पनि स्मरणीय रहनेछ । विशेष गरी, उनले भाजपाको विकल्प सिर्जना गर्न १९८९-२०१४ को बीचमा बनेका धेरै गठबन्धनहरूमा भूमिका खेले । सीताराम यचुरी, विभिन्न राजनीतिक दलहरूसँग मतभेद भए पनि उनीहरूसँग मित्रता गर्नमा माहिर, कहिलेकाहीँ ‘अर्को हरकिशन सिंह सुरजित’ भनेर चिनिन्थ्यो ।

पञ्जाबका सुरजित सन् १९९२ देखि २००५ सम्म सीपीएमका महासचिव थिए। उनको राजनीतिक चतुरता र पर्दा पछाडिको चालले विश्वनाथ प्रताप सिंहलाई 1989 मा कांग्रेसको राष्ट्रिय विकल्प बनायो । सुरजितले १९९६ मा तेस्रो मोर्चाको सरकारलाई सत्तामा ल्याउन मद्दत गरे र २००४ मा बीजेपीलाई सत्ताबाट टाढा राख्न एक पटक फेरि भूमिका खेले । यचुरीलाई उनका साथीहरू र सहकर्मीहरू बीच प्रेमपूर्वक ‘सीता’ भनिन्थ्यो । सुरजितजस्तै उनले पनि सन् १९९६ मा संयुक्त मोर्चा गठनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए । सन् २००४ मा युपीए गठबन्धन र २०२३ मा बन्ने भारत गठबन्धनको तयारीमा पनि सहयोग गरे ।

त्यो भारत गठबन्धन जसले भाजपालाई २०२४ को चुनावमा आफ्नै बलमा बहुमतमा पुग्नबाट रोकेको थियो । सीताराम येचुरीले १९९६ र २००४ मा संयुक्त मोर्चा र यूपीए सरकारहरूको लागि साझा न्यूनतम कार्यक्रम बनाउन मद्दत गरे ।

उनले सन् १९९६ मा भारतको पहिलो मार्क्सवादी प्रधानमन्त्री बन्ने अवसर कसरी र किन गुमाए भन्ने कुराको स्मरण गराए । त्यतिबेला भाजपा संसदमा बहुमत हासिल गर्न असफल भएको थियो र संयुक्त मोर्चाका नेताहरू सरकार बनाउन तयार थिए र सीपीआई (एम) का नेता ज्योति बसुलाई प्रधानमन्त्रीको रूपमा नेतृत्व गर्न आमन्त्रित गरेका थिए । तर पार्टीको शीर्ष केन्द्रीय समितिले यो प्रस्ताव अस्वीकार गर्‍यो, जसलाई बसुले पछि ‘ऐतिहासिक गल्ती’ भनेर वर्णन गरे ।

येचुरी यस कदमको विरोध गर्ने तीन-चौथाई सदस्यहरू मध्ये थिए, तर पछिका वर्षहरूमा उनले आफ्नो विचार परिवर्तन गरे कि भनेर थाहा छैन । तर उनी सुरजित र ज्योति बसुसँगै कर्नाटक भवन पुगेका थिए, जहाँ देवेगौडा, चन्द्रबाबु नायडू, लालु यादव जस्ता संयुक्त मोर्चाका नेताहरू जवाफको प्रतीक्षामा थिए ।

सीताराम येचुरीले संसदमा पनि आफ्नो छाप छोडे । उनी १२ वर्षसम्म राज्यसभामा रहे, उनलाई उनको उत्कृष्ट भाषणका लागि याद गरिन्छ, त्यसैले उनलाई एक कुशल सांसदको रूपमा मात्र होइन, भाजपा विरुद्ध दलहरू बीचको समन्वयको लागि पनि याद गरिन्छ ।  उनलाई थाहा थियो कि कुन नियम अन्तर्गत उनले उठाउन चाहेका मुद्दाहरू उठाउन सकिन्छ। जब उनको दोस्रो कार्यकाल समाप्त भयो, विभिन्न दलका धेरै सांसदहरू एकजुट भए र उनीहरूको पार्टीले उनलाई फेरि उम्मेदवार बनाउन चाहे । पार्टीको अनुशासित सिपाहीका रूपमा उनी असहमति भए पनि पार्टीको निर्णयमा साथ दिए ।

उदाहरणका लागि, उनी भारत र अमेरिकाबीचको आणविक सम्झौताको मुद्दामा मनमोहन सिंहको सरकारबाट वामपन्थी दलहरूको समर्थन फिर्ता लिने विपक्षमा थिए। यो एउटा यस्तो मुद्दा थियो जसमा तत्कालीन प्रधानमन्त्रीले आफ्नो सरकारलाई जोखिममा पारेर पनि अगाडि बढ्न चाहेका थिए । येचुरीको आफ्ना सहकर्मी र तत्कालीन सीपीएम महासचिव प्रकाश करातसँगको मतभेद पनि राम्रैसँग परिचित थियो । करात र यचुरी प्रतिद्वन्द्वी भए पनि एकअर्काका सहयोगी थिए । यी दुई देशको स्वतन्त्रता पछि देखिएका धेरै राजनीतिक जोडीहरू मध्ये एक थिए, जसले एक तरिकाले भारतलाई आकार दिन मद्दत गरे ।

पहिले सोनिया र त्यसपछि राहुल गान्धीसँग उनको सम्बन्ध साथी र गाइडको जस्तै थियो । राहुल गान्धीले देशको भविष्यसँग सम्बन्धित गम्भीर मुद्दाहरूमा येचुरीसँग घण्टौं लामो छलफललाई पनि सम्झाए ।

२००४ देखि २०१४ सम्म, कांग्रेसले यूपीए सरकारको नेतृत्व गर्यो र त्यो अवधिमा, जब जब कांग्रेस र वामपन्थी दलहरू बीचको सम्बन्धमा गतिरोधको सम्भावना हुन्छ, सोनिया गान्धी येचुरी तर्फ फर्किन् । सीताराम यचुरीलाई सीपीआईएमको महासचिवको जिम्मेवारी यस्तो समयमा दिइएको थियो जब भाजपाले शक्तिशाली प्रधानमन्त्रीको नेतृत्वमा देशमा शासन गरेको थियो र देशको राजनीतिमा परिवर्तन ल्याइरहेको थियो ।

यो समय थियो जब सिपिएम सान्दर्भिक रहन संघर्ष गरिरहेको थियो । तर सीताराम येचुरीले भारत गठबन्धनको रूपमा बीजेपीलाई एक साझा प्लेटफर्ममा चुनौती दिन सक्ने सबै राजनीतिक शक्तिहरूलाई द्रुत रूपमा एकसाथ ल्याइरहेका थिए ।

यचुरीलाई महत्त्वपूर्ण क्षणहरूमा भारतमा विपक्षीहरूलाई एकताबद्ध गर्नको लागि उनको भूमिकाको लागि सम्झिनेछ । तर, उनको भूमिका पर्दा पछाडि नै रह्यो । त्यसैले लामो समयदेखि समर्थन गर्ने कमरेडलाई सीपीएमले अन्तिम विदाई दिइरहेको बेला यो भारतपुत्रलाई पनि देशले पक्कै सम्झनेछ ।